Kentlerde refahın en önemli belirleyicilerinden biri hava kalitesidir. Hava kalitesi, insan sağlığı üzerindeki doğrudan etkisi nedeniyle sistematik olarak izlenir ve endeksler yardımıyla değerlendirilir. Kısa dönemli endeksler genel olarak halkı bilgilendirmek veya uyarmak için yararlıdır. Uzun dönemli endeksler ise politikaların izlenmesinde kullanılır.  Avrupa Birliği Kentlerinde Hava Kalitesi başlıklı yazımda (Büke, 2020), Avrupa Birliği (AB) kentlerindeki hava kalitesini CITEAIR projeleri ve endeksler üzerinden ele almıştım. Bu yazı, Türkiye’deki hava kalitesini incelemeyi amaçlıyor.

Türkiye’de hava kirletici konsantrasyonlarının ölçülmesi ve değerlendirilmesi amacı ile 2005 yılında Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından Ulusal Hava Kalitesi İzleme Ağı oluşturulmuştur. Bu kapsamda, Türkiye’nin 81 ilinde hava kalitesi ölçüm istasyonları kurulmuştur. İstasyonların hepsinde kükürt dioksit (SO2) ve partikül madde (PM10) parametreleri, bazılarında ek olarak azot oksitler (NOx), karbonmonoksit (CO) ve ozon (O3) konsantrasyonları ölçülmektedir. Ayrıca, vatandaşların yaşadıkları bölgenin hava kalitesine anlık ulaşmaları için Bakanlık tarafından bir mobil uygulama geliştirilmiştir. Uygulama ile Türkiye genelinde hava kalitesi verileri akıllı telefonlarda anlık olarak görüntülenebilmektedir.

Kentlerde Hava Kirletici Konsantrasyonları

Aşağıdaki tablolarda, Türkiye’nin nüfusu en yüksek 10 ilinde bulunan 48 istasyona ait PM10, SO2, NO2 ve NOx konsantrasyon değerleri 2019 yılı için değerlendirilmiştir. Belirtilen kirleticilere ait ortalama konsantrasyon verisi Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Hava Kalitesi-İstasyon Veri İndirme sayfasından alınmıştır. Tablo 1 ve Tablo 2 ortalama değerleri ve insan sağlığının ve ekosistemin korunması için belirlenmiş olan yıllık sınır değerleri göstermektedir.

Tablo 1. 2019 yıllık ortalama konsantrasyonlar (µg/m³)a

 

İstasyon Adı

 

PM10

 

SO2

 

NO2

 

NOx

İstanbul-Üsküdar

İstanbul-Başakşehir

İstanbul-Esenyurt

İstanbul-Kağıthane

İstanbul-Kandilli

İstanbul-Mecidiyeköy

İstanbul-Şile

İstanbul-Silivri

İstanbul-Şirinevler

İstanbul-Sultanbeyli

İstanbul-Sultangazi

İstanbul-Ümraniye

31,78

44,95

60,77

33,81

64,48

24,51

27,21

45,21

33,52

58,04

29,20

5,03

7,43

4,51

11,10

3,56

3,24

6,92

6,35

3,99

6,68

41,96

21,06

28,58

18,47

33,54

66,06

6,17

22,25

70,58

9,53

29,88

64,76

102,87

41,68

61,68

73,13

74,96

143,45

17,55

42,53

127,91

34,42

64,03

136,93

Ankara-Bahçelievler

Ankara-Demetevler

Ankara-Kayaş

Ankara-Keçiören-Sana

Ankara-Çankaya

37,36

51,04

45,32

42,01

34,51

4,74

5,97

8,32

3,22

48,57

51,67

86,10

95,23

İzmir-Çiğli

İzmir-Bornova

İzmir-Güzelyalı

İzmir-Karşıyaka

İzmir-Şirinyer

32,63

41,30

40,66

26,60

31,67

13,66

8,52

11,79

11,25

8,30

13,35

6,77

11,90

28,75

18,90

11,32

20,72

47,97

Bursa-Kestel

Bursa-Kültürpark

Bursa-Uludağ Üniversitesi

Bursa-İnegöl

Bursa-Beyazıt

42,8

53,41

59,16

17,59

7,67

4,80

11,32

9,64

30,66

31,56

71,41

49,04

46,91

46,71

164,84

 

Antalya

 

39,31

 

5,41

 

 

Adana-Çatalan

Adana-Doğankent

Adana-Meteoroloji

Adana-Valilik

20,00

13,95

82,59

51,83

2,39

2,85

3,43

12,88

14,45

41,30

18,53

62,98

Konya-Meram

Konya-Karatay

Konya-Selçuklu Belediye

39,59

46,68

9,33

7,50

34,91

53,02

 

Şanlıurfa

 

43,59

 

34,01

 

Gaziantep

 

48,49

 

7,65

Kocaeli

Kocaeli-Alikahya

Kocaeli-Dilovası

Kocaeli-Dilovası-İMES OSB 1

Kocaeli-Dilovası-İMES OSB 2

Kocaeli-Gebze

Kocaeli-Gölcük

Kocaeli-İzmit

Kocaeli-Kandıra

Kocaeli-Körfez

Kocaeli-Yeniköy

54,63

49,84

14,00

27,13

26,19

35,03

48,22

21,53

42,87

35,13

5,44

5,50

15,28

5,48

6,66

4,14

53,46

21,50

21,29

13,36

7,06

22,30

44,02

3,62

32,47

27,71

108,99

58,41

30,10

20,41

12,46

40,16

126,90

6,26

56,81

43,50

(a) Yıllık ortalama konsantrasyon değerleri yılın %80 üzeri ölçüm yapılmış verilerden oluşmaktadır.
(-) Ölçüm değeri verilmemiştir.

Tablo 2. İnsan Sağlığı ve Ekosistemin Korunması İçin Hava Kalitesi Yıllık Sınır Değerleri (µg/m3)

Hava Kirletici    Türkiye        AB     AB sınır değerinin geçerli olacağı tarih
PM10 (Partikül madde) 40 40 01.01.2019
SO2 (Kükürt dioksit) 20 20 01.01.2014
NO2 (Azot dioksit) 48 40 01.01.2024
NOx (Azot oksitler) 30 30 01.01.2014

Tablo 1’de belirtilen tüm kentlerin hava kirletici konsantrasyon değerleri Tablo 2’de verilen sınır değerler dikkate alınarak incelendiğinde;

  • PM10 en yüksek olan 5 istasyon: Adana-Meteoroloji, İstanbul-Mecidiyeköy, İstanbul-Esenyurt, Bursa-Beyazıt, İstanbul-Sultangazi,
  • SO2 ölçüm değeri sınır değerini aşan istasyon: Şanlıurfa,
  • NO2 ölçüm değeri en yüksek olan 5 istasyon: Bursa-Beyazıt, İstanbul-Şirinevler, İstanbul-Mecidiyeköy, İstanbul-Ümraniye, Kocaeli,
  • NOx ölçüm değeri sınır değerinin altında olan istasyonlar: İzmir-Güzelyalı, Kocaeli-Dilovası-İMES OSB 1, İzmir-Çiğli, Adana-Çatalan, İstanbul-Şile, Kocaeli-Dilovası-İMES OSB 2, İzmir-Bornova, Kocaeli-Kandıra’dır.

Yıllık Hava Kalitesi Endeksi

Yıllık hava kalitesi endeksi hesaplamak için kullanılan hava kirleticileri ve sınır değerleri Tablo 3’te sunulmuştur.

Tablo 3. Yıllık hava kalitesi endeks hesaplama şeması

Hava Kirletici Sınır değer Hesap
NO2 Yıllık ortalama=40 µg/m3 Yıllık ortalama/40
PM10 Yıllık ortalama=40 µg/m3 Yıllık ortalama/40
PM10, günlük 50 µg/m3 değerini aşan gün sayısı=35 Log(gün sayısı+1)/Log(36)
O3 8 saat ortalama değer ≥120 µg/m3 olduğu gün sayısı=25 (8 saat ortalama değer ≥120 µg/m3 olduğu gün sayısı)/25
PM2.5 Yıllık ortalama=20 µg/ m3 Yıllık ortalama/20
SO2 Yıllık ortalama=20 µg/ m3 Yıllık ortalama/20
Benzen Yıllık ortalama=5 µg/ m3 Yıllık ortalama/5

Ölçüm Yapılan İstasyonlara Ait Endeksler

Tablo 1’deki veriler ışığında PM10, SO2 ve NO2 konsantrasyon değerleri dikkate alınarak ölçüm yapılan istasyonlara ait hava kalitesi endeks değerleri AB standartlarına (hedef endeks) göre aşağıdaki ifadeden hesaplanmış ve hesaplanan değerler Tablo 4’te sunulmuştur.

Yıllık Endeks= (SO2/20+PM10/40+NO2/40)/3

Hesaplanan endeksin hedef endeks (≤1) değeri ile karşılaştırılması, AB yıllık hava kalitesi endeks standartlarına olan uzaklığı belirler. 1’in üzerindeki değerler, hava kalitesinin AB standartlarına uymadığını ve en az bir hava kirleticisinin sınır değerleri aştığını gösterir.

Tablo 4. Hava kalitesi endeks değerleri

İstasyon Adı

Endeks

İstanbul-Başakşehir 0,634
İstanbul-Esenyurt 0,868
İstanbul-Kandilli 0,746
İstanbul-Şile 0,315
İstanbul-Silivri 0,466
İstanbul-Şirinevler 1,080
İstanbul-Sultanbeyli 0,465
İstanbul-Sultangazi 0,799
İstanbul-Ümraniye 0,894
Ankara-Bahçelievler 0,795
Ankara-Demetevler 0,955
İzmir-Çiğli 0,611
İzmir-Bornova 0,543
İzmir-Güzelyalı 0,635
Bursa-Kestel 0,905
Bursa-İnegöl 0,897
Bursa-Beyazıt 1,249
Adana-Çatalan 0,327
Adana-Valilik 0,991
Konya-Karatay 0,835
Kocaeli 0,991
Kocaeli-Alikahya 0,686
Kocaeli-Gölcük 0,569
Kocaeli-Körfez 0,739
Kocaeli-Yeniköy 0,593

Tablo 4’teki hava kalitesi endeks değerleri incelediğinde; Bursa-Beyazıt, İstanbul-Şirinevler istasyonlarının AB standartlarını bir veya daha fazla kirletici bazında aştığı görülmektedir.

Sonuç

AB hava kalitesi standartları, insan ve bitki örtüsünün maruz kaldığı hava kirliliğinin değerlendirilmesi, hava kirliliğinin insan sağlığı ve çevre üzerindeki zararlı etkilerinin önlenmesi ve azaltılması amacıyla geliştirilmiştir. Yıllık hava kalitesi endeksi hesapları politika yapıcılara veri kaynağı oluşturacağı için bu değerlerin en az hata ile hesaplanması gerekir. Bu nedenle bir bölgede ya da bir il için hava kirletici ölçümlerinin yapıldığı istasyon ve hava kirletici sayılarının arttırılması ve ölçümlerin kesintisiz yapılması gereklidir.

Farklı hava kirleticilerin etkileri birbirinden farklı olabilmektedir. Bu nedenle ileriye yönelik hava kalitesi endeks çalışmalarında kirletici etkilerinin birbirlerine göre ağırlık oranlarının dikkate alınmasında fayda vardır.

Kategori(ler): Akademik

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir