| Kooperatif ilkeleri ve kooperatif değerlerine ilişkin tartışmalar ve yeniden gözden geçirme süreçleri 1980’li yıllarda Yol-Koop yöneticisi olduğum dönemde başlamış, 1986 yılından itibaren de ILO’da görev yaptığım yıllarda devam etmiş, bu arada bazı toplantılara da bizzat katılmıştım. Bu süreçte, kooperatif değerleri ve ilkeleri üzerinde çalışan ICA komisyon üyeleri İsveçli kooperatif uzmanı Sven Ake Böök, Alman kooperatif hukukçusu, değerli dostum Prof. Hans Hermann Münkner ve Kanadalı bilim adamı Prof. Ian MacPherson ile görüşmelerim olmuştu. Hatta Böök’ün, Münkner’in ve MacPherson’un ilkeler ve değerlerin gözden geçirilmesi sürecine ilişkin çalışmaları hakkında Kooperatif Dünyası Dergisine yazılar yazmıştım.[1] ILO’da görev yaptığım yıllarda, ILO’nun 193 sayılı Kooperatiflerin Geliştirilmesine İlişkin Tavsiye Kararı’nın gerekçesinin hazırlanmasında bu üç kişinin raporlarından yararlanmıştım. Bir dönem ICA Başkanlığı da yapmış olan İsveçli kooperatifçi Lars Marcus’un kaleme aldığı ve ICA Genel Kurulu’nun benimsediği “Kooperatifçiliğin Temel Değerleri” başlıklı tarihsel incelemesini Türkçeye çevirmiştim ve bu çeviri hem Kooperatif Dünyası Dergisi’nde hem de Kent-Koop Dergisi’nde yayımlanmıştı.[2] 1966 tarihli gözden geçirme adımından itibaren devamlı olarak süreci inceleyen ve bazı toplantılara da bizzat katılan, ayrıca, kooperatifçilik kuramı ve uygulamasında 55 yıldan fazla deneyim sahibi biri olarak kooperatif ilkelerinin bugünü ve geleceğine ilişkin bir değerlendirme yapma konusunda kendimi sorumlu görüyorum. |
Uluslararası Kooperatifler Birliği (ICA) tarihine baktığımızda, ICA’nın hemen her 30 yılda bir kooperatif ilkelerini yeniden “gözden geçirme”yi gündemine aldığını görmekteyiz. İlk gözden geçirme 1937 yılında, ikincisi 1966 yılında yapılmıştı. ICA, 100. kuruluş yılında, yani 1995’te ilkeleri üçüncü kez gözden geçirmişti. Aradan 30 yıl geçmeden 2021 yılında, ICA yeni bir gözden geçirme sürecini başlattı.[3] 33. Genel Kurulda alınan kararla kooperatif kimliği ile ilgili yeniden gözden geçirme sürecinin kilometre taşları açıklandı ve küresel görüş alışverişi başlatıldı.
Ardından, 2022 yılında yapılan küresel araştırma ile ICA, kooperatif kamuoyuna şu soruyu yöneltti: Kooperatif kimliği yeterli ölçüde tanımlanmış ve anlaşılabilmiş midir? Bu araştırmanın sonuçları 2023 yılında açıklandı ve ulusal, bölgesel, sektörel ve aynı zamanda uluslararası düzeylerde ve tematik olarak çevrim içi tartışmalar başladı. Yeni Delhi’de 2024 yılında yapılan genel kurulda ICA, önerilen eylemin aşamalarını kabul ederek bunların götürüleceği genel kurulun tarihinin ve yerinin belirleneceğini ifade ettiyse de buna dair bir açıklama henüz yapılmadı.
Bu yazı ile kooperatif kimliği ile ilgili ICA’ya sunulan değişiklik önerileri gözden geçirilecektir. Henüz vakit varken farklı görüşlerin de kooperatif kamuoyuna sunulmasında yarar görülmektedir. Ancak daha önce, Rochdale İlkelerinin evriminden kısaca söz edilecektir.
Rochdale İlkelerinin Evrimi
İngiltere’nin Rochdale kasabasında 1844 yılında kurulan ilk kooperatifin kurucularının 1844, 1845 ve 1854 yıllarında geliştirdikleri “kurallar”, on yıllar sonra “Rochdale İlkeleri” olarak kooperatifçilik yazınında yer aldı. 1895 yılında kurulan ICA’nın da benimsediği bu ilkeler dizesini anımsayalım:
- Herkese açık üyelik (open membership)
- Demokratik yönetim (one member – one vote)
- İşletme fazlasının işlemler oranında üyelere dağıtılması (distribution of surplus in proportion to trade)
- Sermayeye sınırlı faiz (limited interest on capital)
- Siyasal ve dinsel tarafsızlık (political and religious neutrality)
- Peşin satış (cash trading)
- Eğitimin desteklenmesi (promotion of education)
Rochdale İlkeleri’nin kabulü üzerinden 180 yıl geçti. Bu süre içerisinde ilkeler kooperatif hareketin evrensel “koruyucusu” olan ICA tarafından üç kez gözden geçirildi. İlk değişikliğe giden yolda, önce 1930 yılında Viyana’da yapılan toplantıda ilkeler sorununu bir bütün olarak ele alacak özel bir komite kurulmuştur. Sorun 1934 Londra toplantısında derinliğine tartışılmışsa da yeterli ve doyurucu bir bildirge ancak 1937 Paris toplantısında benimsenebilmişti (Laidlaw, 1980, s. 65).
İlkeler üzerindeki tartışmalar 1960’larda yeniden alevlenmiş ve ilkelerde yapılan yeni düzenleme ICA’nın 1966 Viyana toplantısında kabul edilmiştir. Ancak, altı temel ilke olarak benimsenen formül üzerinde de kesin bir anlaşma olduğu söylenemez. Zira ilkeler üzerindeki tartışmalar 1995 yılında yapılan üçüncü düzenlemeye kadar devam etti. İlkelerle ilgili tartışmalar, ilkelerin yalnızca tüketim kooperatiflerini ele alarak düzenlendiği, tarım, işçi ve konut kooperatifi türlerine uygulanabilirlik derecesinin kuşkulu olduğu üzerinde yoğunlaşmakta idi. Bu arada, 1966 ilkelerinin Türkiye’de tarımsal kooperatifler açısından uygulanabilirliğinin ilk kez Prof. Dr. Mülâyim (1966) tarafından incelendiğini de söylememiz gerekiyor.
Belçika’daki Liège Üniversitesi profesörlerinden Paul Lambert, 1959 tarihli “La doctrine coopérative” adlı kitabında Rochdale ilkelerinin en anlaşılır ve kışkırtıcı tartışmalarından birini yayımladı. Lambert’in bu çalışması, 1963’te İngilizce’ye “Studies in the Social Philosophy of Co-operation” adıyla çevrildi ve yayımlandı (Lambert, 1963, s. 61-89). Lambert, Rochdale’i ve kooperatif düşüncesini öncesinde ve sonrasında analiz etti ve bu sistematik incelemeye dayanarak Rochdale ilkelerine dair kendi yorumunu sundu.
Lambert, 1937’deki yedi ilkeye saf ve kaliteli ürünler ilkesini ekleyerek sekiz ilkeye ulaştı. Ardından, piyasa fiyatlarından satış ve gönüllü üyeliği, Rochdale geleneğinin bir parçası olduğu yaygın olarak kabul edilmiş ek ilkeler olarak ekledi. Böylece Lambert, “açık” veya kısıtlanmamış üyelik ile “gönüllü” veya zorunlu olmayan üyeliği iki ayrı fikir olarak ayırdı. Ancak en ilginci, Lambert’in üç yeni ilkesiydi. Bunları iki durumda açıkça Rochdale Öncüleri’nin ilk tüzüğüne, diğer durumda ise Öncülerin genel felsefesine ve yaklaşımına dayandırdı. Bu ilkeler şunlardı: Fesih halinde üyelere kâr sağlanmadan varlıkların elden çıkarılması; üyelerin çıkarlarının yalnızca topluluk çıkarlarıyla örtüştüğü ölçüde teşvik edilmesi ve toplumu ve ekonomiyi kooperatif bir sisteme dönüştürme taahhüdü. Lambert (1958, s. 169), ilkelerle ilgili şu değerlendirmeyi yapmıştı:
“Modası geçmiş olmanın tam tersine, Rochdale ilkeleri özde modern uygarlık için yeni ve umut verici olan tüm kavramları bir araya getirmektedir.”
Laidlaw (1980, s. 67) da kooperatif ilkeleri ve ideolojisi konusunda şunları söylemekte :
“Günümüz, kooperatif ideolojisini bir yana bırakma ya da ona olan inancı yitirme günü değildir. Çünkü gelecek, kooperatifler için, başka bütün sistemlerde de olduğu gibi, bir sınav dönemi olacaktır.”
Buna karşın Laidlaw kooperatiflerin geleceğini tehdit eden üç krizi 1980 yılında şöyle tanımlamıştı:
- Güvenilirlik krizi: Kooperatiflerin ticari kuruluşlar olarak uygulanabilirliklerini kanıtlamaları gerekiyordu.
- Yönetim krizi: Kooperatifler büyüdükçe, aktif bir üyeliğin nasıl korunacağı ve yöneticilerinin teknokratik gücünün nasıl dizginleneceği sorunuyla karşı karşıya kaldılar.
- İdeolojik kriz: Kooperatiflerin gerçek amacı ve farklı bir tür işletme olarak farklı bir rol yerine getirip getirmedikleri hakkında şüpheler.
Paul Lambert’in yanı sıra Alman kooperatifçi bilim insanı, geçtiğimiz yıl yitirdiğimiz değerli dostum Prof. Hans Hermann Münkner (1995) de kooperatif değerleri ve ilkeleri konusunda Böök ve MacPherson komitelerinin çekirdek üyesi olarak önemli katkılarda bulunmuştur. Dokuz dile çevrilmiş klasik bir başyapıt olan Münkner’in “Kooperatif İlkeleri ve Kooperatif Hukuku” (1973), her ülkedeki kooperatif hukukunun iyileştirilmesine yardımcı olmayı amaçlayarak Asya ve Afrika’nın yeni bağımsızlık kazanan ülkelerine odaklanmıştı. 2015 yılında, önceki baskının yayınlanmasından bu yana çeşitli ülkelerdeki kooperatif hukukundaki gelişmeler ve ILO’nun 193 sayılı Tavsiye Kararı dikkate alınarak gözden geçirilmiş ikinci baskısı yayımlanmıştır (Japan Co-operative Alliance, 2024).
Bu arada, 1932-1947 yılları arasında ILO’nun Kooperatif Bölümü’nün başkanlığı yapmış olan Maurice Colombain’in (1976) tüm kooperatif türleri için geliştirdiği beş temel ilkeden de söz edilmeli.[4] Bu ilkeler şunlardı:
- Dayanışma ve karşılıklı yükümlülük ilkesi
- Eşitlik ve demokratik yönetim ilkesi
- Kazanç amacı gütmeyen yönetim ilkesi
- Eşitçilik, dürüstlük ve oransallık ilkesi
- Kooperatifçilik eğitimi ilkesi.
1995 “Düzeltme”si
Bir diğer kooperatifçi bilim insanı Prof. Johnston Birchall, 1995 yılında yapılan üçüncü “düzeltme”yi, on yıl sonra yaptığı bir değerlendirmede, sadece Rochdale İlkeleri’nin güncellenmesi olarak değil, aynı zamanda bir kimlik beyanı ve ilkelerin temelini oluşturan iki değer kümesini (temel ve etik) birleştiren bir çalışma olarak da gördüğünü söylüyor (Birchall, 2005):
- Bu düzeltme, içeriden bakıldığında, kooperatif “hareketini” canlandırmak ve ona geleceğe yönelik bir yön vermek için bir girişimdi.
- Dışarıdan bakıldığında ise kooperatifler ve diğer “üyelik temelli” işletmeler için küresel bir “marka” geliştirme girişimi gibi görünüyordu.
ICA 1995 yılında, daha önceki düzenlemelerden farklı olarak kooperatifçiliğin “kimlik belgesi”ni hazırlamıştır. Yani, ilkeleri yenilemekle kalmamış, kooperatifçiliğin temel değerlerini sıralayarak bir de “Kooperatif ne demek?” sorusuna kooperatifçiliğin tanımı ile yanıt vermiştir. 1995 “düzeltme”sinden sonra, tanım, değerler ve ilkelerden oluşan kooperatif kimliğinin görünümü şöyle oldu.
| Kooperatif Kimlik Kartı Tanım Kooperatifçilik Değerleri Kooperatif İlkeleri |
İlkeler, değerler ve tanım bir bütün olarak kooperatifçiliğin kimlik belgesini oluşturmuş olsa da bu konudaki anketlerin, araştırmaların ve tartışmaların hâlâ devam etmekte olduğunu belirtmek gerekiyor (Köne, 2023). Avrupa kooperatifçiliğinin önde gelen isimlerinden Jean-Louis Bancel’in (2024) üçüncü ilke üzerine görüşleri ya da kooperatif hukuku uzmanı Dante Cracogna ile yedinci ilke üzerine söyledikleri (Voinea, 2025) bu konudaki tartışmalara örnek gösterilebilir.
1995 – 2025 dönemi: Yeni kooperatif kimliği tüm önemli gelişmelere damga vurdu.
Kooperatif kimliğinin, kooperatiflerin yasal ve yapısal gelişmelerine ulusal ve uluslararası düzeyde pek çok alanda önemli katkıları oldu. Bu etkileri şöyle sıralamak mümkün:[5]
- Birleşmiş Milletler (BM) Genel Kurulu, 1995 yılından başlamak üzere, her yılın temmuz ayının ilk cumartesi gününün Uluslararası Kooperatifler Günü olarak kutlanmasını kararlaştırdı.
- Ayrıca, BM Genel Kurulu, 2001 yılında kooperatiflerin geliştirilmesini desteklemek amacıyla, özellikle hükümetlerin dikkatini çekecek bir kılavuz hazırladı (A/56/73).
- Bundan bir yıl sonra da ILO Kooperatiflerin Teşvikine ilişkin Tavsiye Kararı’nı (No. 193/2002) kabul etti. Bu Tavsiye Kararı içerisinde tanım, değerler ve ilkelerden oluşan kooperatif kimliğine yer verildi. Bu Tavsiye Kararı, Hagen Henry ve Hüseyin Polat’ın katkıları ile hazırlanan “ILO’nun 193 Sayılı Tavsiye Kararı’nın Öyküsü” kitabında (s. 34) belirtildiği gibi, 2017 yılına kadar ILO’nun 185 üye ülkesinden 87’sinde kooperatif yasalarını ve politikalarını iyileştirmekte kullanıldı.
- Avrupa’daki kooperatiflerin sınır ötesi faaliyette bulunabilmeleri amacıyla farklı ulusların vatandaşları tarafından kurulabilecek kooperatifler için 2003 yılında Avrupa Kooperatifi Statüsü (SCE) kabul edildi.
- Kooperatifçiliğe olan ilgiyi artırmak, hükümetlerin uygun politikalar geliştirmelerini teşvik etmek ve kalkınmada kooperatiflerin oynayabileceği önemli rolü vurgulamak amacıyla BM Genel Kurulu, 2012 yılını Uluslararası Kooperatifler Yılı olarak ilan etti. İçinde bulunduğumuz 2025 yılı da BM tarafından ikinci defa Uluslararası Kooperatifler Yılı olarak ilan edildi.
- ICA, kooperatiflerin ekonomik, sosyal ve çevresel sürdürülebilirliğin lideri olması, halk tarafından benimsenen bir model olması ve en hızlı büyüyen bir işletme türü olduğunun kanıtlanması amacıyla 2012 yılının Uluslararası Kooperatifler Yılı olmasından da yararlanarak, “2020 vizyonu” başlığı altında Kooperatif On Yılı Strateji Belgesi hazırladı. Bu belge, kooperatifler için şu beş anahtar ögeyi önerdi: Katılımcılık, sürdürülebilirlik, kimlik, yasal çerçeve ve sermaye.
- Bazı ICA üyesi kooperatif örgütlerden gelen istek üzerine, kooperatif ilkelerinin yorumlanması amacıyla bir komite oluşturuldu ve bu komitenin üç yıl çalışarak hazırladığı rapor, bir kitap haline getirilerek Kasım 2015 tarihinde Antalya’da toplanan ICA Genel Kuruluna sunuldu (ICA, 2017).
- Türkiye de dahil olmak üzere pek çok ülkede, kooperatif değerleri ve ilkelerini esas kabul eden kooperatif politikaları ve gelişme stratejileri hazırlanmaya başlandı. Ulusal strateji belgeleri belki de tarihte ilk kez kooperatifleri ve hükümetleri ilke ve değerlere saygı atmosferinde aynı masada bir araya getirmiş oldu. Ben de çeşitli ülkelerde (Mısır, Sri Lanka, Lübnan, Filistin, Endonezya, Körfez Ülkeleri ve Kiribati) kooperatif politikası ve kalkınma stratejileri hazırlanmasında ILO Danışmanı olarak görev yaptım.[6]
- Kooperatif yazışmalarında ve iletişimde, dotcoop (.coop) alan adı kullanılmaya başlandı.
- 2013 yılından itibaren ICA, Avrupa Kooperatif ve Sosyal İşletmeler Araştırma Enstitüsü (EURICSE) ile işbirliği yaparak Dünya Kooperatif İzlencesi başlığı altında “En Büyük 300 Kooperatif” projesini başlattı.
- BM Ekonomik ve Sosyal İşler Departmanı (UN/DESA) tarafından 2013-2014 yıllarında kooperatif ekonomisinin kapsam ve boyutunun ölçülmesi amacıyla 145 ülkede 2,6 milyon kooperatifi kapsayan bir araştırma yaptırdı. Bu istatiksel araştırmadan çıkan sonuçlar, ICA bünyesinde geniş ölçüde tartışıldı.
- ICA, kooperatiflerin G20 olarak bilinen en gelişmiş 20 ekonominin işletme (business) ayağı olan B20’de yer almasını sağladı.
- ICA’nın sektörel örgütü CICOPA, 2014 yılında “Kooperatifler ve İstihdam” konulu bir araştırma yaptı. Araştırma sonucu kooperatiflerin dünyada bir kısmı yarı zamanlı olmak üzere toplam 250 milyon istihdam yarattıkları tespit edildi. Kanada’lı Desjardins Kooperatif Grubunun desteklediği araştırma, Quebec’de yapılan uluslararası konferansa sunuldu.
- Kooperatiflerin de önemli bir ögesini oluşturduğu sosyal ekonominin (sosyal ve dayanışma ekonomisi olarak da biliniyor) güçlenmesinde Avrupa Parlamentosu’nun 2009’da kabul ettiği bir karar (2008/2250(INI)) etkili olmuştur. 1 Aralık 2016 tarihinde yapılan Sosyal Ekonomi Uluslararası Konferansı sonunda 10 AB ülkesinin temsilcilerinin kabul ettiği Bratislava Bildirisi ile AB üyesi ülkeler sosyal ekonomiyi daha güçlü bir biçimde tanımaya davet edilmişlerdir.
- Çok paydaşlı (multi-stakeholder) kooperatifler gelişmeye başladı. İki ya da daha fazla farklı ortak grubunun oluşturduğu kooperatifler olarak, kimi ülkelerde “sosyal kooperatifler” ya da “sosyal ve dayanışma kooperatifleri” olarak bilinen bu kooperatifler, Türkiye dahil pek çok ülkede hızla gelişmeye başladı.
Kooperatif Kimlik Önerisi
Son gözden geçirmenin yapıldığı 1995 yılından günümüze kadar geçen 30 yıl içerisinde ekonomik, sosyal, kültürel, teknolojik ve dijital pek çok değişim yaşandı. Bu nedenle, ICA 2021 yılında kooperatif ilkelerini yeniden gözden geçirme sürecini başlattı. 2021 yılında Kore’nin Başkenti Seul’de yapılan ICA Genel Kurulu’nda Kooperatif Kimliği Danışma Grubu oluşturuldu. Bu grubun hazırladığı Kooperatif Kimlik Bildirgesi’nin 17 Haziran 2025 tarihli ikinci ve şu an için son taslağını karşılaştırma yapılabilmesi için mevcut Bildirge ile birlikte aşağıdaki tabloda bulacaksınız (ICA, 2025a).
| MEVCUT | DEĞİŞİKLİK ÖNERİSİ | ||
|---|---|---|---|
| TANIM | Kooperatif, ortak ekonomik, sosyal ve kültürel ihtiyaç ve isteklerini, ortaklaşa sahip olunan ve demokratik olarak kontrol edilen bir işletme aracılığıyla karşılamak üzere gönüllü olarak bir araya gelen kişilerin oluşturduğu özerk bir birliktir. | Herhangi bir değişiklik önerilmiyor. | |
| DEĞERLER | Kooperatifler kendi kendine yardım, kişisel sorumluluk üstlenme, demokrasi, eşitlik, hakkaniyet/adalet ve dayanışma değerlerine dayanır. Kurucularının geleneğini izleyen kooperatif ortakları; dürüstlük, açıklık, sosyal sorumluluk ve başkalarını düşünme gibi etik değerlere inanırlar. | Kooperatifler, karşılıklı kendi kendine yardım, kişisel sorumluluk, demokrasi, eşitlik, hakkaniyet ve dayanışma değerleri üzerine kurulmuştur. Kurucularının geleneğini sürdürerek dürüstlük, şeffaflık ve hesap verebilirlik gibi etik değerleri benimserler. Gelecek nesillerin koruyucuları olarak, sosyal ve çevresel sorumluluk bilinciyle hareket ederler. | |
| İLKELER | 1. İLKE | Gönüllü ve Herkese Açık Ortaklık: Kooperatifler; ırk, dil, din, cinsiyet ve siyasal görüş ayrımı gözetmeksizin, hizmetlerinden yararlanabilecek ve ortaklığın sorumluluklarını kabule razı olan herkese açık gönüllü kuruluşlardır. | Gönüllü ve Açık Ortaklık: Kooperatifler; hizmetlerinden yararlanabilecek ve ortaklık sorumluluklarını kabul etmeye istekli tüm kişilere hiçbir ayrım gözetmeksizin açık olan gönüllü kuruluşlardır. |
| 2. İLKE | Ortaklar Tarafından Gerçekleştirilen Demokratik Kontrol: Kooperatifler, politika oluşturma ve karar alma süreçlerine katılan ortaklarca denetlenen demokratik kuruluşlardır. Seçilmiş temsilci olarak hizmet edenler, ortaklara karşı sorumludur. Birim kooperatif kuruluşlarında ortaklar eşit oy hakkına sahiptir (her ortağa bir oy hakkı). Diğer düzeydeki kooperatif kuruluşlarında ise oy hakkı demokratik bir yaklaşımla düzenlenir. | Ortakların Demokratik Kontrolü: Kooperatifler, kooperatifin işlerinde oy hakkı ve söz hakkı olan ortakları tarafından kontrol edilen demokratik kuruluşlardır. Seçilmiş temsilci olarak görev yapan kişiler ortaklara karşı sorumludur. Birincil kooperatiflerde, ortaklar eşit oy hakkına sahiptir (bir ortak, bir oy). Diğer düzeylerdeki kooperatifler, ortakları tarafından belirlenen demokratik bir temelde örgütlenir. | |
| 3. İLKE | Ortakların Ekonomik Katılımı: Ortaklar, kooperatiflerinin sermayesine adil bir şekilde katkıda bulunur ve bunu demokratik olarak yönetirler. Bu sermayenin en azından bir kısmı genellikle kooperatifin ortak mülkiyetidir. Çoğunlukla ortaklar, üyeliğin bir koşulu olarak taahhüt edildiği üzere (var ise) sermaye üzerinden kısıtlı miktarda gelir elde ederler. Ortaklar gelir fazlasını, muhtemelen “en azından bir kısmı taksim olunamaz kaynaklar” oluşturma yoluyla kooperatiflerini geliştirme, kooperatifle yapmış oldukları işlemlerle orantılı olarak ortaklarına kâr sağlama ve ortaklarca onaylanan diğer faaliyetlere destek olma gibi amaçların biri ya da tamamı için ayırırlar. | Ortakların Ekonomik Katılımı: Ortaklar kooperatiflerine üretici, tüketici, işçi, topluluk üyesi veya bağımsız işletme sahibi olarak katılırlar. Sermayesine adil bir şekilde katkıda bulunurlar ve bu sermayenin bir kısmı kooperatifin demokratik kontrolü altında ortak mülkiyet olarak kalır. Ortaklar, ortaklık koşulu olarak taahhüt edilen sermaye üzerinden, (varsa) sınırlı bir getiri alırlar. Kooperatifler, işletme fazlalıklarını aşağıdaki amaçların herhangi biri veya tamamı için tahsis ederler: Kooperatifi geliştirmek; bölünemez rezervler veya yedek akçeler oluşturmak; ortaklarına kooperatifle yaptıkları işlerle orantılı olarak fayda sağlamak ve ortaklar tarafından desteklenen diğer amaçları ilerletmek. | |
| 4. İLKE | Özerklik ve Bağımsızlık: Kooperatifler özerk, kendi kendine yeten ve ortaklarınca yönetilen kuruluşlardır. Kooperatifler, hükümetler dâhil olmak üzere diğer kuruluşlarla bir anlaşmaya girmeleri ya da dış kaynaklar yoluyla sermayelerini artırmaları durumunda, bunu kooperatiflerin özerkliğini sürdürecek ve ortaklarının demokratik yönetimini koruyacak şekilde gerçekleştirirler. | Özerklik ve Bağımsızlık: Kooperatifler ortakları tarafından kontrol edilen bağımsız kuruluşlardır. Hükümetler veya diğer kuruluşlarla anlaşmalar yaptıklarında veya dış kaynaklardan sermaye topladıklarında, bunu ortakların demokratik kontrolünü zayıflatmayan veya kooperatifin özerkliğini baltalamayan şartlarda yaparlar. | |
| 5. İLKE | Eğitim, Öğrenim ve Bilgilendirme: Kooperatifler, ortaklarına, seçilmiş temsilcilerine, yöneticilerine ve çalışanlarına kooperatiflerinin gelişimine etkin bir şekilde katkıda bulunabilmeleri için eğitim ve öğretim imkânı sağlar. Kooperatifler genel kamuoyunu -özellikle de gençleri ve kamuoyunu oluşturanları- işbirliğinin şekli ve yararları konusunda bilgilendirirler. | Eğitim, Öğretim ve Kamunun Bilgilendirilmesi: Kooperatifler ortaklarına, seçilmiş temsilcilerine, yöneticilerine ve çalışanlarına, kooperatifle olan bağlarını güçlendirmek ve kooperatifin başarısına ve demokratik yaşamına tam anlamıyla katkıda bulunmalarını sağlamak için eğitim ve öğretim verirler. Kamuoyunu, özellikle de gençleri ve kanaat önderlerini, işbirliğinin niteliği ve faydaları hakkında bilgilendirirler. | |
| 6. İLKE | Kooperatifler Arasında İşbirliği: Kooperatifler, yerel, ulusal, bölgesel ve uluslararası oluşumlarla birlikte çalışarak ortaklarına daha etkin bir şekilde hizmet eder ve kooperatifçilik hareketini güçlendirir. | Kooperatifler Arası İşbirliği: Kooperatifler, ortak hedeflerine ulaşmak ve harekete yönelik beklentilerini ileri götürmek için diğer kooperatiflerin hizmetlerinden yararlandıklarında ve yerel, ulusal, bölgesel ve uluslararası yapılar aracılığıyla birlikte çalıştıklarında ortaklarına hizmet ederler ve kooperatif hareketini güçlendirirler. | |
| 7. İLKE | Topluma Karşı Sorumlu Olma: Kooperatifler, ortaklarınca onaylanan politikalar aracılığıyla toplumlarının sürdürülebilir kalkınması için çalışırlar. | Toplumsal Yükümlülük: Kooperatifler ortakları tarafından desteklenen sorumlu iş uygulamaları ve politikaları aracılığıyla faaliyet gösterdikleri toplulukların refahı ve herkes için barışçıl, adil ve çevresel açıdan sürdürülebilir bir gelecek için çalışırlar. | |
1. ICA (2025b), Kooperatif Kimliği Bildirgesi’nde önerilen değişikliklerin uygunluğunu değerlendirmek için Bildirgeye atıfta bulunan aşağıdaki soruların dikkate alınmasını öneriyor.
a. Kooperatif Kimlik Bildirgesi’nde önerilen değişiklikler, mevcut Bildirge’den daha ileri gidiyor mu?
b. Kooperatifi diğer işletme türlerinden ayırıyor mu ya da kooperatifin sürekliliğini sağlıyor mu?
2. Bildirge’de önerilen değişiklikler, kooperatiflerin faaliyet gösterdiği yasal ortamı nasıl etkileyebilir?
3. Değişikliklerin kooperatifleri ilgilendiren hükümet politikaları ve programları üzerinde olumlu veya olumsuz ne gibi bir etkileri olabilir?
4. Önerilen değişikliklerle, Tanım, Değerler ve İlkeler kimliğimizin evrensel unsurlarını ifade etmeye devam edecek ve böylece her türlü kooperatif için geçerli olmaya devam edecek mi?
5. ICA’nın Ana Sözleşmesi, ICA üyelerinin Kooperatif Kimliği Bildirgesi’ne uyması gerektiğini hükme bağlamaktadır. Önerilen değişiklikler herhangi bir ICA üyesi için bir uyum zorluğu yaratacak mı?
6. Önerilen değişiklikler, Bildirge’nin dilini daha açık veya daha çağdaş hale getiriyor mu?
7. Önerilen değişikliklerle Bildirge aşağıdaki üslup standartlarını karşılıyor mu?
a. Dil gereksiz ayrıntılardan uzak, yeterince öz ve üst düzey mi?
b. Dil jargondan arındırılmış mı?
c. Dil hızla eskimeyecek nitelikte mi?
Sonuç Yerine
Son olarak, kooperatif işletmeler hayatta kalmak ve diğer işletme türleri ile yarışabilmek için çağın gerektirdiği araçları kullanmak zorundadırlar. Buna ek olarak, kooperatiflerin çalışmalarını salt ortaklarının gereksinmeleri ve toplumun beklentileri ile sınırlamamak; tüm canlı ve cansız varlıkları da gözetmek zorunda olduklarını anlamak gerekiyor diye düşünüyorum. Bu nedenle kooperatiflerin, ortaklarına daha çok sosyal sorumluluk yükleyen, “insan, canlılar ve doğa” konularında daha çok “tavizsiz” politikalar geliştiren, bugünkü durumundan daha aktif ve örnek bir “sosyal işletme” olmayı taahhüt eden bir “hareket” olarak varlıklarını sürdürmeleri gerektiğine inanıyorum.
Yararlanılan Kaynaklar
Bancel, J. L. (2024). 3. kooperatifçilik ilkesi üstüne düşünceler. (Barış Soysaraç, Çev.). Sosyal Ekonomi. https://sosyalekonomi.org/3-kooperatifcilik-ilkesi-ustune-dusunceler/
Birchall, J. (2005). The co-operative principles ten years on. Review of International Cooperation, 98 (2). 45-63. https://www.researchgate.net/publication/288884527_Co-operative_principles_ten_years_on
Colombain, M (1976). From the Rochdale Rules to the Principles of Cooperation. ILO Cooperative Information. 3, 5-18. https://webapps.ilo.org/public/libdoc/ilo/P/09617/09617(1976-3)5-18.pdf
ICA. (2017). Guidance Notes to the Co-operative Principles. The International Co-operative Alliance. https://ica.coop/en/media/library/the-guidance-notes-on-the-co-operative-principles
ICA. (2025a). Revised statement on the cooperative identity: discussion draft 2. https://coopidentity.ica.coop/assets/revised-ica-statement-on-the-cooperative-identity-discussion-draft-2-commentary-17-jun-2025-en.pdf
ICA. (2025b). Questions to consider in reviewıng discussıon drafts. https://coopidentity.ica.coop/assets/question-to-consider-while-reviewing-discussion-drafts.pdf
Japan Co-operative Alliance. (2024, Nisan 23). In memory of Professor Emeritus Münkner. https://www.japan.coop/wp/15312
Köne, A. Ç. (2023, Ocak 4). Kooperatif kimliği. Sosyal Ekonomi. https://sosyalekonomi.org/kooperatif-kimligi/
Laidlaw, A. F. (1980). 2000 yılında kooperatifler. (Haluk Uzel, Çev.). Ankara: Yol-Koop Yayını, No. 7.
Lambert, P. (1958). A fresh analysis of the Rochdale Principles: II. International Labour Review, 78 (2). 151-169. https://researchrepository.ilo.org/esploro/outputs/journalArticle/A-fresh-analysis-of-the-Rochdale/995219167702676
Lambert, P. (1963). Studies in the social philosophy of co-operation. (Joseph Létargez, Çev.) (Orjinal eserin yayım tarihi 1959). Manchester: Co-operative Union.
Mülâyim, Z. G. (1966). Kooperatif ilkelerinin tarım kooperatiflerimizde uygulanması. VI. Türk Kooperatifçilik Kongresi Tebliği. Ankara: Türk Kooperatifçilik Kurumu.
Münkner, H. H. (1995). Revision of cooperative principles and the role of cooperatives in the 21st century. Review of International Co-operation, 88 (2). 17-35. https://ica.coop/sites/default/files/2021-11/review-international-cooperation-1995-1350821929.pdf
Sun Malaysia. (2025, Kasım 9). Shanghai Declaration sets new global cooperative trade agenda. https://thesun.my/news/malaysia-news/shanghai-declaration-sets-new-global-cooperative-trade-agenda/
Voinea, A. (2025, Kasım 1). ICA kılavuz notları yedinci ilke hakkında bize ne söylüyor? (Barış Soysaraç, Çev.). Sosyal Ekonomi. https://sosyalekonomi.org/ica-kilavuz-notlari-yedinci-ilke-hakkinda-bize-ne-soyluyor/
Son Notlar
[1] Hüseyin Polat, “Kooperatif İlkelerini Yeniden Gözden Geçirme Süreci Başlarken”, Kooperatif Dünyası Dergisi, 258 (1992).
Hüseyin Polat, “Kooperatif İlkelerine Yeni İçerik”, Kooperatif Dünyası Dergisi, 285 (1994).
Hüseyin Polat, “Yeni Kooperatif İlkelerine Uyum Çalışmaları ve Türk Kooperatifçiliği”, 310 (1997).
[2] Lars Marcus, “Kooperatifçiliğin Temel Değerleri”, çev., Hüseyin Polat, Kooperatif Dünyası Dergisi, 274-11 (1994).
[3] https://coopidentity.ica.coop/
[4] Colombain, Türk Hükümeti’nin daveti üzerine 1950 yılında Türkiye’ye gelmiş ve bir rapor ile birlikte kooperatifler yasa taslağı hazırlamıştı. Daha sonra, 1969 yılında yürürlüğe giren 1163 Sayılı Kooperatifler Kanunu’nun hazırlanmasında bu taslaktan yararlanılmıştı.
[5] Ayrıntılı bilgi için bkz. Hüseyin Polat, Yarının İşletmesi Kooperatif, (Ankara: Orkide Matbaası, 2017), s.101-148.
[6] Bkz. Hüseyin Polat, Yarının İşletmesi Kooperatif, (Ankara: Orkide Matbaası, 2017), s. 114-115.
