Neoliberalizmin Şili’de doğduğu söylenir ki bir yönüyle doğrudur. 11 Eylül 1973 tarihinde demokratik yolla iktidara gelen Şili Devlet Başkanı Salvador Allende’ye karşı yapılan askeri darbeden sonra, ülkenin ekonomi yönetimi, ABD’de iktisat eğitimi gören ve “The Chicago Boys” denilen Şilili iktisatçılara teslim edildi. Neoliberalizmin deney odası olan Şili gelir dağılımı açısından dünyanın en adaletsiz ülkelerinden biri haline geldi. Günümüzde topluluk örgütlenmeleri ve çeşitli kurumlar Şili’de yeni bir dayanışma ekonomisi kurmaya çalışıyorlar. Peki, dayanışmanın başarılı olması nasıl sağlanacak? Gelin, yazıda neler öneriliyor birlikte bakalım.
Şili, General Augusto Pinochet rejimi altındaki onlarca yıllık acımasız diktatörlük döneminden, dinamik ve büyüyen bir ekonomi ile çıktı, ancak sosyal ve ekonomik eşitsizlikler daha da derinleşti.
Pinochet’nin neoliberal ekonomi politikaları, zenginliği az sayıda kişinin elinde toplarken nüfusun önemli bir kısmını yoksullaştırdı. 2017 yılında, en düşük gelirli nüfusun yüzde 56’sı ortalama olarak ayda sadece 258 dolar kazanıyordu. Buna karşılık, Şili Sosyal Kalkınma ve Aile Kurumu’nun bir birimi olan Observatorio Social’e göre, 2018 yılında en zengin yüzde 5’lik kesimin kişi başına geliri ayda 2.900 doların üzerindeydi yani en zenginlerin geliri en düşük gelirli kesimin gelirinden 11 kat daha yüksekti.
Topluluk örgütlenmesi, bu eşitsizlikleri biraz olsun hafifletmeye yardımcı oluyor. Santiago’da yerel topluluklar, ortak fayda için bir araya geliyorlar, ancak bu çoğunlukla kriz zamanlarında oluyor. Örneğin, 2020’deki COVID-19 salgını sırasında, gıdaya erişimi olmayanları desteklemek için 881’den fazla ollas comunes (topluluk mutfağı) kuruldu.
Ancak günlük hayatta, Şili’nin dayanışma ekonomisini kurumlar yönlendiriyor. Federal ve bölgesel hükümetler, kiliseler, üniversiteler, şirketler, sivil toplum kuruluşları ve sosyal girişimler bu kurumlar arasında yer alıyor.
Şilili kuramcı ve dayanışma ekonomisi uygulayıcısı Luiz Razeto Migliaro tarafından yaygınlaştırılan dayanışma ekonomisi terimi, kârı ve sonsuz büyümeyi değil, insanlara ve gezegene değer verilen bir dünya inşa etmeyi amaçlayan, post-kapitalist, uluslararası, uygulama ve değer odaklı bir çerçevedir.
Hükümet öncülük ediyor
Bunun bir örneği, Sosyal Kalkınma ve Aile Bakanlığı (Ministerio de Desarrollo Social y Familia) eliyle yerel gıda dağıtımını ve toplumsal dayanıklılığı desteklemeyi amaçlayan ulusal gıda bankası programını yakın zamanda genişleten ulusal hükümettir.
Topluluk düzeyinde, tüm belediyeler sürdürülebilirliği ve sosyal adaleti temel ilkeler olarak benimseyerek yeniliğe dayalı girişimciliği teşvik etmektedir. Bu destek, Santiago şehrinin belediye sürdürülebilirlik programının girişimciliği, sosyal inovasyonu ve sürdürülebilir iş modellerini teşvik etmek için yürüttüğü bir proje olan Impulsa Redes Sustentables 2023 projesi gibi programları içermektedir. Bu program mikro ve küçük işletmelerin ağlar oluşturarak işbirliği yapmasını teşvik etmekte ve bu yolla kaynakları bir araya getirmelerini, görünürlüğü artırmalarını ve daha dayanıklı iş ekosistemleri kurmalarını sağlamaktadır.
Belediye girişimlerinin diğer örnekleri arasında, Santiago’da bulunan ve döngüsel ekonomi uygulamalarını kültürel kimlikle harmanlayan bir antika pazarı olan Mercado Vintage Lastarria; yaratıcı işbirliği yoluyla yerel ekonomileri canlandırmak için çalışan, topluma duyarlı bir kolektif olan Acción Errante ve adil ticaret ve yerel gıda sistemlerine odaklanan Mercado Kimén gibi çeşitli topluluk pazarı programları bulunmaktadır.
Bu girişimler, yalnızca çevresel veya ekonomik hedefleriyle değil, işbirliği, ortak karar alma ve topluluğa fayda sağlamaya dayanan kolektif yapılarıyla da öne çıkmaktadır.
Bu tür pazar programları, geleneksel iş destek yapılarına erişimi olmayan, hizmetlerden yeterince yararlanamayan toplulukları, mahalle bazlı girişimcileri ve kayıt dışı sektör çalışanlarını desteklemek için tasarlanmıştır. Santiago şehri, girişimcilik ekosistemlerine eşitlik, çevreye duyarlılık ve topluluk katılımı gibi değerleri yerleştirerek, salt kâr odaklı büyümeden çok kapsayıcılığı ve sürdürülebilirliği önceliklendiren bir inovasyon modeli kurmaktadır.
Kiliselerin rolü
Geçmişte, dini kurumlar Pinochet rejiminin otoriterliğine karşı harekete geçmiş ve bu, kiliselerin Şili’nin dayanışma ekonomisinde önemli bir role sahip olmalarına yol açmıştır Resmi hükümet yapılarının dışında, kiliseler ihtiyaç sahibi toplulukları desteklemede önemli bir rol oynamaya devam etmektedir. Santiago’nun güneydoğusundaki bir belediye komünü olan La Florida’da, Parroquia Jesús Maestro, ailelere gıda ve hijyen ürünleri alabilmelerini sağlayan ve aynı zamanda yerel aile işletmesi olan dükkȃnları destekleyen bir kart uygulaması başlatmıştır. Santiago metropol bölgesindeki Puente Alto’da, San Carlos Borromeo ve San Esteban dahil olmak üzere bazı cemaatler, geçmişleri ne olursa olsun her gün onlarca kişiye sıcak yemek sunan ollas comunes organize etti.
Yerel bilgiye, dayanışmaya, adalete duyulan inanç ve bağlılığa dayanan bu eylemler, cemaatlerin, resmi kurumların yetersiz kaldığı durumlarda devreye girerek, toplumsal dayanıklılığın merkezi olmayan, çevik aktörleri olarak nasıl çalıştıklarını göstermektedir.
Sivil toplum kuruluşları
Sivil toplum kuruluşları da Şili’nin dayanışma ekonomisini kuran önemli kurumlardır: (Şili için Bir Çatı) gönüllüleri konut inşa etmek için ülke çapında seferber etmektedir. Kuruluş bugüne kadar, ihtiyaç sahibi aileler için 102.000’den fazla konut inşa etmiştir.
Devlet okulları
Kamuya ait akademik kurumlar da dayanışma ekonomisinin gelişimine önemli katkılarda bulunmuştur. Santiago Üniversitesi’ndeki Centro Internacional de Economía Social y Cooperativas (CIESCOOP), Şili’de sosyal ekonomi ve kooperatif ekonomisinin incelenmesi ve geliştirilmesine tahsis edilmiş tek uzmanlık merkezi olarak öne çıkmaktadır. Uzun yıllardır bu alanda öncü olan CIESCOOP araştırma, eğitim ve sosyal girişimlere teknik destek yoluyla uzmanlık sağlayarak daha kapsayıcı ekonomik modellerin şekillenmesine yardımcı olmaktadır.
Vakıflar
Yardım amaçlı vakıflar da bu konuda rol oynamaktadır. Motor bozuklukları, otizm, pediatrik kanser ya da başka engelleri ve hastalıkları olan kişilere kapsamlı rehabilitasyon hizmetleri sunan Teletón vakfı, esas olarak ülke çapında her yıl iki gün süren ve televizyonda canlı yayınlanan bir bağış kampanyası ile finanse edilmektedir. Son yıllarda, bu kuruluş kampanya başına 40 milyar CLP’nin (yaklaşık 45 milyon ABD doları) üzerinde bağış toplamıştır. Vakıf, Şili genelinde 14 rehabilitasyon merkezi işletmekte ve her yıl 32.000’den fazla hastaya terapi, psikolojik destek, protez ve kapsayıcı eğitim programı sunmaktadır. canlı yayın öncesindeki aylarda Teletón, halkı bağış yapmaya teşvik eden kampanyalar düzenlemektedir. Bağışlar, doğrudan katkı sağlamak veya süpermarketlerde kârlarının bir kısmını bu amaca ayıran özel olarak işaretlenmiş ürünleri satın almak suretiyle yapılmaktadır. Bu girişim sadece bir bağış toplama modeli değil, aynı zamanda ulusal bir dayanışma ve kapsayıcılık sembolüdür.
Özel kuruluşlar
Özel kuruluşlar da Şili’nin dayanışma ekonomisine katkıda bulunmaktadır. Bunun en çarpıcı örneği, düşük gelirli insanların temel ihtiyaç maddeleri için daha fazla para ödememesi gerektiği inancıyla kurulan bir sosyal girişim olan Algramo’dur.
Sık sık küçük miktarlarda (örneğin tek fincanlık kahve paketi) satın almak toplu olarak indirimli fiyatla satın almaktan daha pahalıya gelebiliyor. Ancak kısıtlı paraya sahip düşük gelirli birçok aile için toplu satın alma mümkün değildir.
Algramo, yerel mağazalara ve mahalle büfelerine yeniden doldurma istasyonları kurarak bu sorunu çözmektedir. Alışveriş yapanlar, maliyetleri ve plastik atıkları azaltan yeniden kullanılabilir kaplar kullanarak, ihtiyaç duydukları miktarda pirinç, bakliyat ve hatta temizlik ürünlerini uygun fiyatlarla satın alabiliyorlar. Bu, sosyal ve çevresel etkiyi bir araya getiren yenilikçi bir modeldir.
Dayanışmanın başarılı olmasının yolları
Topluluk düzeyinde dayanışmayı güçlendirmek için birkaç önemli bileşen gereklidir.
- Kurumsal taahhüt ve koordinasyon: Bu yazıda gösterildiği gibi Şili’nin en etkili dayanışma girişimlerinin çoğu doğrudan taban örgütlenmelerinden değil, belediyeler, kiliseler, üniversiteler, STK’lar ve sosyal girişimler gibi kurumlardan gelmektedir. Bu aktörler, gıda güvensizliği, konut sıkıntısı ve ekonomik fırsatlara eşit olmayan erişim sorunlarını ele alan çabalara kaynak, ölçek ve yapı sağlamaktadır.
- Topluluğun güçlendirilmesi: Kurumsal paydaşlar yerel topluluklarla pasif alıcılar olarak değil, çözümlerin ortak yaratıcıları olarak işbirliği yapmalıdır. Impulsa Redes Sustentables ve Algramo gibi programlar, kurumlar işbirliği için zemin sağladığında yerel aktörlerin başarılı olabileceğini göstermektedir.
- İlham ve kendini kanıtlamış modellere erişim: Shareable gibi platformlar ve Şili’nin kendi CIESCOOP’u, dayanışma ekonomisindeki hikȃyeleri, araçları ve en iyi uygulamaları belgelemeye ve yaymaya yardımcı olarak başkalarının uyarlayıp tekrarlayabileceği şablonlar sunmaktadır.
- Tanınma ve destek yapıları: Bunlar, tükenmişlik ve parçalanmayı önlemek için gereklidir. Çabalar görünmez kaldığında, ivmelerini kaybetme riski vardır. Yerel girişimleri sergileyen, finanse eden veya birbirine bağlayan programları genişletmek (belediye desteği, akademik ortaklıklar veya Teletón gibi ulusal kampanyalar yoluyla) uzun vadeli katılımı sürdürmeye yardımcı olabilir.
Bu temel unsurlar bir araya gelerek kamusal fayda yaratmakta ve yeni bir dayanışma ekonomisinin gelişmesine katkıda bulunmaktadır. Şili şimdi daha büyük bir sınav ile karşı karşıya: Bu dağınık çabaları, neoliberal geçmişinin yapısal eşitsizlikleriyle mücadele eden sistemik ve eşitlikçi modellere dönüştürmek. Bu çaba sıfırdan başlamıyor; Şili diktatörlük döneminden önce de var olan ve kriz anlarında can simidi görevi gören uzun bir karşılıklı yardımlaşma, kooperatifçilik ve topluluk temelli girişimcilik geçmişine sahiptir. Bu mirasın üzerine inşa ederek ve gelecek için yenilikler yaparak Şili, bölük pörçük çabalardan daha tutarlı ve dayanıklı bir dayanışma ekonomisine geçebilir; bu ekonomi hem ülkenin geçmişine saygı gösterip hem de daha kapsayıcı bir geleceği yeniden tasarlayabilir.
Not 1: Nicolás Chesta’nın 16 Ekim 2025 tarihinde Shareable sitesinde yayınlanan yazısından Murat Soysaraç tarafından çevirilmiştir. Erişim
Not 2: Öne çıkan görsel, orijinal yazıdan alınmıştır.
