Belozem, Bulgaristan’ın Plovdiv ilinde, Rakovski Belediyesi’nin idari yapısı içindeki en büyük köylerden birisi. 3720 kişinin yaşadığı köy Bulgaristan’ın ilk yenilenebilir enerji kooperatifi olan Izgrei Yenilenebilir Enerji Kooperatifi’ne ev sahipliği yapıyor. Yazı, öncü bir proje olan Izgrei’nin öyküsünü konu alıyor.
Temiz enerji üretimi konusunda Bulgaristan, Avrupa’nın büyük bir kısmının gerisinde kalıyor. Ancak yeni yasalar ve Izgrei adlı küçük bir kooperatifin öncülüğünde ortaya çıkan demokratik enerji hareketi, ileriye giden yolu gösteriyor.
Birkaç yıl önce, Bulgaristan’ın güney-orta kesimlerinde yer alan küçük bir köy olan Belozem’de, sıra dışı iki genç enerji öncüsü, bir işe girişti: Bulgaristan yasalarına göre henüz uygulanabilir olmasa da Avrupa Birliği’nin başka yerlerinde olduğunu duyduklarına benzer bir temiz enerji kooperatifi kurmak istiyorlardı.
AB genelinde, çoğunlukla kuzey Avrupa’da, bu gibi binlerce taban inisiyatifi topluluk enerji projesi bulunmaktadır. Bu “kendin yap” girişimlerinde, kasaba sakinleri sadece yenilenebilir enerji kaynaklarına birlikte yatırım yapmakla kalmayıp bu sürece aktif olarak da katılarak temiz enerjiye geçişi demokratikleştiriyorlar.
Başlangıçta, Belozem’in yenilenebilir enerjiye olan ilgisi, iklim koruma ya da gelir elde etmeyle değil, temel maddi ihtiyaçlarla ilgiliydi. AB’deki en yüksek enerji yoksulluğu seviyelerinden birine sahip olan ülkede nüfusun dörtte biri evlerini yeterince ısıtamıyor.
Belozem’de, Bulgaristan’ın kırsal kesimlerinin çoğunda olduğu gibi, sık sık yaşanan elektrik kesintileri köyü saatlerce felç ediyor; elektrikle çalışan kuyu pompaları bile çalışmaz hale geliyor ve su kesiliyor.
Görev üstlenen iki erkek kardeş
Mihail Georgiev DW’ye, “Topluluk olarak sorunlarımızı kendimiz çözmek istedik,” dedi. Mihail kendisi gibi 30’lu yaşlarının başında olan kardeşi Tsvetan ile birlikte, çözüm yolları aramaya başladı.
Mihail, Birleşik Krallık’ta okurken çevre konularına ilgi duymaya başladı. 2018 yılında, mühendis olan Tsvetan ile birlikte kendi danışmanlık şirketlerini kurdular. Bugün, Belozem’e yakın büyük bir şehir olan Plovdiv’de kendilerine ait bir evde yaşıyorlar .
Kardeşlerin girişimci kimlikleri, bu çabalarında pek yardımcı olmadı çünkü o dönemde Bulgaristan yasaları enerji topluluklarına izin vermiyordu. Bulgaristan, diğer tüm AB üye ülkeleri gibi, 2024 yılına kadar enerji topluluklarına yasal dayanak sağlayacak bir yasa çıkarmakla yükümlü olsa da yurttaş enerji kooperatifleri ancak Ekim 2023’te yasallaştı.
Uluslararası dayanışma
Tavsiyeye ihtiyaç duyan Georgiev kardeşler, enerji demokrasisi için mücadele eden Avrupa çapında yaygın bir harekete ulaştı. Bulgaristan’ın başkenti Sofya ve Brüksel’deki STK uzmanları da yasal boşluğa bakılmaksızın bu yolda ilerlemeleri konusunda onları teşvik etti.
Proje için hayati öneme sahip olan, Brüksel merkezli ve kıtanın dört bir yanında yeni kurulan yüzlerce enerji topluluğuyla işbirliği yapmış olan Avrupa yurttaş enerji kooperatifleri federasyonu REScoop.eu idi. REScoop.eu’dan Stavroula Pappa, “Başka yerlerdeki pek çok girişim bu süreci yaşamış olduğundan, yeni başlayanları destekleyecek bilgi birikimine sahip olduklarını” belirtti.
Şebekeye enerji verme
Kardeşlerin, enerji üreticisi olarak kayıt yaptırabilmek için öncelikle bir şirket kurmaları gerekiyordu. Bu sayede çatılarına güneş panelleri monte edip, ürettikleri elektriği şebeke işletmecilerine satabileceklerdi.
Ürettikleri elektriği piyasaya sunabilme imkânı, onları kendi ürettikleri elektriği tüketen Bulgaristan’daki 9.200’den fazla güneş enerjisi üreticisinden ayırdı.
Küçük adımlarla başlayan değişim
Güneş ve rüzgâr enerjisi için olağanüstü elverişli koşullara sahip olmasına rağmen, Bulgaristan şu anda elektrik ihtiyacının %19’un biraz daha azını yenilenebilir kaynaklardan karşılıyor. 2022 yılında ülkede güneş enerjisi alanında küçük çaplı bir patlama yaşandı, ancak yeşil enerjinin büyük kısmı hidroelektrik üretiminden sağlanıyor.
Greenpeace Bulgaristan’dan Kristiyan Dimitrov, yurttaşların kendin yap enerji üretimi kavramını kavramakta zorlandıklarını söylüyor: “Buradaki insanlar elektriği elde etmenin basit bir yoluna alışkın: Para ödüyorlar ve elektrik kuruluşları enerjiyi veriyor.”
Avrupa Komisyonu, Georgiev kardeşlerin “Izgrei” adlı projesinin (bu isim Bulgarca’da “doğmakta olan güneş” anlamına geliyor) Bulgaristan’da çok daha büyük bir gelişmenin başlangıcı olabileceğini düşünüyor. Komisyonun internet sitesinde, “Izgrei, tabandan yukarıya doğru değişimi tetikleyen topluluk temelli enerji girişimlerinden biridir” deniyor.
Kardeşler küçük bir adımla başladılar: sadece dokuz güneş paneli ve dört ortak. İlk yatırım 7.500 avro (8.200 dolar) idi. İki katlı eve kurulan paneller evin elektriğini sağlıyor; artan elektrik ise şebekeye satılıyor.
Yerel topluluğa hizmet
Izgrei, en başında, bazıları binlerce üyeye sahip olan Kuzey Avrupa’daki büyük yurttaş enerji topluluklarının ilkelerini hayata geçiren bir enerji topluluğu olmayı hedefledi.
Bu, üyeliğin bölgede yatırım yapmaya istekli olan herkese açık olması ve üyelerin projeyi demokratik bir şekilde yönetmesi anlamına gelir. Kooperatif ayrıca, yalnızca yatırımcıların değil, topluluğun çıkarlarını da ön planda tutmalıdır.
Belozem’in yerel yönetimi, Bulgaristan’daki ilk temiz enerji topluluğuna ev sahipliği yapmaktan büyük heyecan duyuyordu. Projenin genişlemesi ve projeden elde edilecek gelir ile köyün güzelleştirilmesi (örneğin yol onarımı) olasılığı ise onları daha da heyecanlandırıyor.
Daha kat edilecek uzun bir yol var
Yenilenebilir Kaynaklardan Elde Edilen Enerji Kanunu’nda yapılan değişiklikler ile artık Bulgaristan’da enerji kooperatifleri kurulabiliyor. Bu değişiklikler, yeşil enerji üretimi için izin alma sürecini hızlandırmış ve elektrik fazlasını satabilen yurttaş enerji topluluklarının tüzel kişilik olarak kurulmasına imkân sağlamıştır.
Ancak uzmanlar, yasanın henüz tam anlamıyla eksiksiz olmaktan uzak olduğunu belirtiyor. Sofya merkezli bir STK olan Bulgaristan Dünya Dostları’ndan Ventzeslava Kojouharova, “Yasada somut prosedürler hâlâ tanımlı değil” diye açıklıyor. Kojouharova, yasanın enerji topluluklarının nasıl kurulacağına dair bir açıklama içermediğini, sadece bu toplulukların var olabileceğini belirttiğini ekliyor.
Greenpeace’ten Dimitrov da “Teknik açıklamalar ve tanımlamalar eksik” diyerek bu görüşe katılıyor ve AB direktifinde enerji topluluklarının faaliyetlerinin hem yasal hem de mümkün olması gerektiğinin belirtildiğine dikkat çekiyor.
Bir umut ışığı
Izgrei ve Greenpeace, yasayı iyileştirmek için milletvekilleriyle birlikte çalışıyor.
Izgrei ayrıca Bulgaristan’daki enerji toplulukları için bir uygulama kılavuzu hazırlıyor ve savunuculuk çalışmaları yürütüyor. AB’nin Yurttaş Öncülüğünde Yenileme Girişimi, iş modeli geliştirme ve topluluklarla iletişim kurma konularında Izgrei’ye destek oluyor.
Kuzey Avrupalı kooperatifçilerle iletişimini sürdüren Mihail Georgiev, “Belçika’da işe yarayan her şeyin Bulgaristan’a da uygulanabileceği söylenemez,” diyor. “Ancak yeni yasa bir umut ışığı. Artık Bulgarlar, enerji topluluğu diye bir şeyin var olduğunu biliyorlar.”
Not 1: Mina Kirkova’nın 29 Ocak 2024 tarihinde Deutsche Welle’de yayımlanan “Bulgaria: Pioneering grassroots energy project bears fruit” başlıklı yazısı Tayfun Büke tarafından çevrilmiştir.
Not 2: Doç. Dr. Tsvetelina Marinova’ya Bulgaristan’daki enerji toplulukları ve kooperatifleri konusunda sağladığı bilgi ve yönlendirme için teşekkür ederiz.
Not 3: Öne çıkan görsel, Izgrei Yenilenebilir Enerji Kooperatifi’nin Facebook sayfasından alınmıştır. Erişim
