19. yüzyılda, Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Bulgar köylülerinin büyük bir kısmı borç batağına saplanmıştı. Tefeciler aşırı yüksek faiz oranları uyguluyordu; çoğunlukla %100’ün üzerinde olan bu oranlar bazen %800’e bile ulaşıyordu. Borçlanmak hayatta kalmak için gerekli olsa da, beraberinde uzun vadeli bir bağımlılık getiriyordu.
Bu durum 1860’larda, önde gelen devlet adamı ve ıslahatçı Midhat Paşa’nın Tuna Vilayeti valisi olmasıyla değişti. Midhat Paşa Tanzimat reformlarındaki rolüyle olduğu kadar imparatorlukta modernleşmeyi ve ekonomik kalkınmayı teşvik etmesiyle de tanınıyordu.
Bu reformların bir parçası olarak, uygun koşullu krediler sağlamak ve tefecilere olan bağımlılığı azaltmak amacıyla tasarlanmış ilk kurum olan kamu yararına sandıkları (obştopolezni kasi) hayata geçirilmiştir.
Bazı araştırmalara göre, Osmanlı İmparatorluğu’nda ilk kamu yararına sandık, Kasım 1863’te Pirot kasabasında kurulmuştur. Diğer kaynaklara göre ise 25 Haziran 1864’te Leskovats’ta ilk sandığın kurulmasının ardından Niş’te bir sandık daha kurulmuştur. Midhat Paşa 1865 yılında Rusçuk, Şehirköy (Pirot) ve Eski Cuma’da (Targovişte) benzeri sandıkları oluşturmuştur. 1865-1866 arasında, Kuzey Bulgaristan’a, Sofya bölgesine ve Güneybatı Bulgaristan’ın bir kısmına dağılmış otuz dört adet sandık vardı.1871 yılına kadar Güney Bulgaristan’da bu sandıklardan on üç adet kuruldu. Arşivlere göre, Midhat Paşa’nın Anadolu’da Müslümanların yaşadığı bölgelerde benzer sandık teşekkülü çabaları başarısızlıkla sonuçlandı. Bu durum, Osmanlı İmparatorluğu’nda ilk sosyal kredi kurumlarının ortaya çıkmasını tetikleyen belli koşulların Bulgar topraklarında mevcut olduğunu göstermektedir.
Kamu yararına sandıklar, devlet inisiyatifini sosyal amaçlarla birleştirip günümüzde sosyal finansman olarak adlandırdığımız şeyin temellerini atmıştır. Sermayeye halkın katılımı zorunluydu ve çiftçiler üyelikten çıkamazlardı. Bu kurumlarda özerk yönetim söz konusu değildi; başlangıçta iki Hristiyan ve iki Müslüman vekil seçilmiş, 1871-1872 arasında ise bir yönetim kurulu kurulmuştu.
Sandıklar için sermaye toplanması zorunluydu. 1864’ten sonra köylüler mahsullerinin %5’ini sandıklara vermekle yükümlüydüler. 1873’ten sonra her yıl (çarigrad ölçüsüyle) bir kilogram buğday vermeye başladılar. Tahıl satışlarından elde edilen para sermayeyi oluşturuyordu. Daha sonra, toplanan ürünlerin bir kısmı ortak bir ambarda saklanırken, bir kısmı satıldı ve elde edilen para sandığın kendi sermayesi olarak biriktirildi. Köylüler tarafından getirilen para onların mülkiyetindeydi ve kendi sermayeleriydi.
Kamu yararına sandıklar esas olarak borç verme faaliyeti yürüttüler. Faiz oranı padişah fermanıyla belirleniyordu. Başlangıçta yıllık %12 olarak sabitlenmiş olan oran, 1873’te kademeli olarak %9’a düşürüldü. Böylelikle köylülere borç para alma imkânı sunuldu; bu da tefecilere olan bağımlılıklarını azaltıp ortadan kaldırarak sandıkları kapsayıcı ve etkili hale getirdi.
Kamu yararına sandıklar, dayanışma ile devlet müdahalesini birleştirerek, yerel koşulların nasıl benzersiz ekonomik örgütlenme biçimlerinin önünü açabileceğini gösteriyor. Midhat Paşa’nın reformu kırsal düzeyde yoksulluğu sona erdirmemişti, ancak halka borç tuzağından kurtulmak için bir yol sunmuştu.
Kamu yararına sandıklar, dayanışma ile devlet müdahalesini bir araya getirerek, yerel koşulların nasıl benzersiz ekonomik örgütlenme biçimlerine yol açabileceğini ortaya koydu. Midhat Paşa’nın reformu kırsal yoksulluğu ortadan kaldırmadı; ancak insanlara borç tuzağından kurtulmanın bir yolunu sundu.
Kaynakça
Marinova, T., Economie sociale et solidaire dans les pays des Balkans. Bulgarie, Roumanie, Serbie: quels enseignements? Paris: L’Harmattan, 2021.
Gnjatovic, D., T. Marinova, N. Nenovsky, Agricultural cooperative credit in Bulgaria and Serbia from the Ottoman period to WWI: Institutional and comparative history” (with D. Gnjatovic, N. Nenovsky), The Journal of European Economic History, 3/2019: 45-73.
Marinova, T., N. Nenovsky, Histoire et transformation institutionnelle des banques coopératives bulgares de l’Empire Ottoman à la Première Guerre mondiale (с Н. Неновски), Revue internationale de l’économie sociale, 2017, 96 (343): 131-146.
Not 1: Dr. Tsvetelina Marinova’nın Sosyal Ekonomi için kaleme aldığı yazı Barış Soysaraç tarafından çevrilmiştir.
Not 2: Öne çıkan görsel, MACKENZIE, Georgina Mary Muir (daha sonra SEBRIGHT (Georgina Mary) Lady ve IRBY (Adelina Paulina) tarafından kaleme alınan “Travels in the Slavonic Provinces of Turkey-in-Europe” adlı eserin 1. cildinin 104. sayfasından alınmıştır. Resim orijinal eseri muhafaza eden British Library tarafından dijitalleştirilmiştir. Erişim
